Aktualności Kursowe

Najbliższe zajęcia:

Wszystkich chętnych do dołączenia do Kursu Przewodników Górskich i Organizatorów Turystyki PTTK 2019/2020 lub naszego Koła, którym nie udało się dotrzeć na spotkania organizacyjne i dotychczasowe wykłady zapraszamy na najbliższe wydarzenia:

1. Wykład Geografia turystyczna gór Polski – Beskidy Zachodnie, który odbędzie się 13 listopada 2019 r. o godz. 18 w Bratniaku (sala 313).

2. Wykład Geografia turystyczna gór Polski – region gdański, który odbędzie się 18 listopada 2019 r. o godz. 18 w Bratniaku (sala 313).

3. Wykład Geografia turystyczna gór Polski – Beskidy Wschodnie, który odbędzie się 20 listopada 2019 r. o godz. 18 w Bratniaku (sala 313).

4. Kolejne wykłady Kursu, które będą odbywać się w poniedziałki i środy od 18 w Bratniaku (o szczegóły można pytać poprzez e-mail: kurs@skpt.gdansk.pl).

UWAGA! 11 listopada 2019 r. z oczywistych względów (jesteśmy na Rajdzie Niepodległościowym) wykładu nie będzie.

Link do formularza zapisów na Kurs: https://forms.gle/PZXFhW4pceqDTQkJ9 

Zapisy na Kurs trwają do 23 listopada 2019 r. 

 

Zapraszamy również na najbliższe wyjazdy i wydarzenia:

1. Rajd Niepodległościowy (8-11 listopada 2019 r., Góry Stołowe)

2. II Wycieczka Kursancka (22/23 listopada 2019 r., nocna, Trójmiejski Park Krajobrazowy)

3. XLIV Nocny Marsz na Orientację "Darżlub" (7/8 grudnia 2019 r., tajemnica ;) ) - zapisy już ruszyły - więcej szczegółów tutaj.

Szczegóły na naszej stronie (poniżej) i profilu na Facebooku.

W ciągu stuleci drewniane budownictwo ludowe w Polsce rozwijało się w swoistej odrębności, nie ulegając wpływom architektury europejskiej. Osiągnęło w długoletnim rozwoju wysoki poziom artystyczny.

Budowniczowie, często będący samoukami, przekazywali swoje umiejętności z pokolenia na pokolenie. Osiągnięcia konstrukcyjne i artystyczne kształtowały się przez stulecia, w różnych regionach odmiennie, zgodnie z warunkami klimatycznymi, dostępnymi materiałami, zajęciami ludności danego regionu, kulturą i wyznawaną religią tworząc sztukę budowlaną danego terenu, czyli architekturę regionalną.

Podstawowymi cechami ludowego budownictwa regionalnego była konsekwentna logika poczynań budowlanych, dostosowanie układów budynków do funkcji, idealna zgodność formy z materiałem i konstrukcją oraz dostosowanie obiektów do środowiska naturalnego. Charakterystyczne było także stosowanie rodzimych materiałów.

Obok obiektów mieszkalnych możemy spotkać na terenie kraju inne budowle: kościoły, cerkwie, bożnice, karczmy, dworki, stodoły, kapliczki, młyny, wiatraki, kuźnie, olejarnie, spichrze.

ZABYTKI DREWNIANEJ ARCHITEKTURY CERKIEWNEJ

Podczas wędrówki po południowo-wschodnich krańcach Polski często spotykamy zabytkowe obiekty kultu religijnego charakterystyczne dla Kościoła Wschodniego. Cerkwie, bo o nich mowa, są stałym elementem w krajobrazie od Morza Adriatyckiego po Morze Białe, od rzeki Bug i San po Syberię. Na tym ogromnym obszarze ukazują się w całej swojej różnorodności, odrębności regionalnej i niepowtarzalności. Zachowują również wspólne oblicze.

Na mapie wspomnianych, rozległych obszarów możemy wyróżnić trzy wielkie kręgi kulturowe:

  • krąg południowy, bałkański
  • krąg północno-wschodni
  • krąg południowo-wschodni

Obszar Beskidu Niskiego oraz Bieszczadów obejmował krąg południowo-wschodni, dla którego charakterystyczne są cerkwie: łemkowska i bojkowska.

Chcąc wyjaśnić występowanie cerkwi Kościoła Wschodniego w Polsce musimy sięgnąć do wiadomości z etnografii. W 2poł. XIV wieku omawiany teren został objęty przez falę kolonizacyjną pasterzy wołoskich. Trwała ona przez trzy stulecia. Po pasterzach wołoskich napłynęły różne grupy etniczne z terenu Bałkanów: Albańczycy, Chorwaci, Romowie, Węgrzy, Macedończycy, Rosjanie. Wszyscy napływający z Bałkanów oraz pasterze wołoscy, bez względu na ich przynależność etniczną byli wyznawcami Kościoła Wschodniego, posiadającego jednolitą organizacje, tę samą obrzędowość, zwyczaje i wspólny język liturgiczny.

Wschód i Zachód; kultura bizantyjska i łacińska to dwa różne sposoby podejścia do spraw wiary, znaczne różnice w sztuce religijnej i ceremoniale, różna architektura i wystrój wnętrz.

Przeważająca część kościołów prawosławnych i unickich jest mniejszych rozmiarów od kościołów łacińskich. Nie wynika to z przyczyn materialnych, materiałowych czy technicznych. Okazała obrzędowość, rozbudowana liturgia są jednocześnie bardzo intymne i w znacznej mierze ukryte przed oczami uczestników nabożeństw. Prezbiterium dostępne jest tylko dla kapłana i oddzielone od wiernych ścianą ikonostasową. Ponadto uczestnicy nabożeństwa podzieleni byli jeszcze na dwie grupy o odrębnych przywilejach, a to po prezbiterium wymagało dwóch dalszych pomieszczeń: nawy i babińca. W nawie zasiadali mężczyźni a w babińcu kobiety. Wnętrze cerkwi nie jest jednolitą całością, przeciwnie, tworzą je oddzielne segmenty pełniące odmienne funkcje.

Przyjrzyjmy się bliżej budowie i wyrazowi cerkwi.

USYTUOWANIE W KRAJOBRAZIE

Większość drewnianych cerkwi wznoszonych do końca XVIII a nawet po połowę ubiegłego stulecia, było harmonijnie powiązanych z otaczającym je krajobrazem.

Cerkwie sytuowano przeważnie :

  • na niewielkich wzniesieniach
  • platformach stromych zboczy, niekiedy nawet trudniej dostępnych.

Świątynie otaczane były zawsze wieńcem drzew. Najbliższe otoczenie cerkwi, tzn. cmentarze przycerkiewne, otaczano ogrodzeniem bądź drewnianym płotkiem, tworzonym z bali przykrytych dwu- lub jednospadowym daszkiem z gontu. Wejście na teren cerkwi prowadziło przez drewniane bramkami. Różnie ukształtowane dachy bramek kryte były pierwotnie tylko gontem. Przeważały daszki namiotowe, cztero- lub ośmiopołaciowe, trafiały się też formy bardziej oryginalne, jak na przykład w kształcie dzwonu, czy w rodzaju baniastych wieżyczek sygnaturowych Wieżyczki wieńczone były baniami lub kulami, ponad którymi znajdował się już tylko żelazny ozdobnie kuty krzyż. 

Wkomponowanie świątyń w krajobraz było zrodzoną z doświadczenia umiejętnością, uwzględniającą wiele czynników: atmosferycznych, geograficznych, technicznych i obronnych a nawet estetycznych.

MATERIAŁ

Domy Boże do końca XVIII wieku wznoszono wyłącznie z drewna. Drewno było budulcem łatwo dostępnym, tanim, przy tym materiałem "swojskim" dla mieszkańców tych terenów, którzy posługiwali się nim przy budowie swych zagród, szałasów i domów. Materiał budowlany stanowiło przede wszystkim drewno iglaste: jodła, świerk, sosna, rzadziej modrzew.

Podwaliny wykonane były z modrzewia i dębu, na suchym podłożu układano je wprost na ziemi, a jedynie w narożach podkładano większe kamienie. Ciągły fundament ze ściśle dopasowanych kamieni polnych, łączonych gliną zmieszaną z wapnem i piaskiem, układano na gruncie mniej suchym oraz przy zastosowaniu na podwalinę drewna mniej odpornego na wilgoć. 

KONSTRUKCJA CERKWI

Drewniane cerkwie budowane są na zrąb. Konstrukcja zrębowa (zwana blokową lub wieńcową) polega na układaniu poziomo bali w wieniec, a poszczególnych wieńców na sobie. Poszczególne bale były okorowane, uformowane, o przekroju kwadratowym lub półokrągłym. Bale tego samego wieńca łączono w narożach za pomocą różnych węgłów. Najczęściej łączono na jaskółczy ogon lub na nakładkę prostą.

Pierwotnie do cerkwi prowadziło tylko jedno wejście od strony zachodniej (cerkiew zawsze była wznoszona tak by prezbiterium skierowane było na wschód). W najstarszych cerkwiach otwory okienne umieszczane były jedynie w południowych ścianach nawy i prezbiterium.

Kolejną cechą charakterystyczną są zrębowe kopuły cztero- lub ośmiopołaciowe, jedno- lub wielokrotnie łamane usytuowane nad nawami i prezbiterium. Kopuły zwieńczone są przeważnie smukłymi baniastymi hełmami z pseudolatarniami. W obiektach późniejszych dość często kopuły ukryte są pod połaciami dwu- lub czterospadowych dachów ( jeden dach przykrywa nawę i prezbiterium). Zawsze jednak nad takim wspólnym dachem tkwi tyle wieżyczek sygnaturkowych, ile pomieszczeń osłania dach.

Elementem nierozłącznym cerkwi jest wieża, Wieże-dzwonnice zawsze są czworoboczne, wzniesione w konstrukcji słupowo-ramowej, opartej bezpośrednio na gruncie lub na zrębie ścian babińca.

Wieże-dzwonnice kończy izbica przykryta hełmem namiotowym lub baniastym z pozorną latarnią. W pomieszczeniach izbicowych zawieszano nieruchome dzwony. W celu wydobycia dźwięku poruszano tylko serca dzwonów, co dawało mniejsze naprężenia dynamiczne niż podczas ich rozkołysania.

Początkowo cerkwie nie miały zakrystii. Zakrystie i kaplice pojawiają się w ostatniej dekadzie XVIII stulecia. Ściany zakrystii są zawsze niższe od ścian prezbiterium.

Kopuły i zadaszenia poszczególnych uskoków, wieżyczki, hełmy obijano gontem, którego pozyskanie z zalesionych obszarów górskich nie sprawiało żadnych kłopotów. Gont aż do końca XIX wieku stanowił prawie wyłącznie pokrycie cerkwi. Również ściany cerkwi i wieży były początkowo osłaniane wyłącznie gontem. Dopiero z czasem zamieniono stopniowo gont na szalunek deskowy kładziony pionowo. Poszczególne deski szalunkowe są łączone na nakładką. Miejsca styku desek osłaniają listwy, niekiedy ozdobnie frezowane na krawędziach. Listwowanie kończyło się przeważnie arkadowaniem wyciętym w deskach i przybitym pod gzymsem.

ZDOBNICTWO CERKWI

Zdobnictwo cerkwi nie polegało jedynie na ozdobnym kształtowaniu sygnaturkowych pseudolatarniowych hełmów i wieżyczek, na rodzaju, sposobie kładzenia i wycinania gontów, czy wreszcie na dekorowaniu deskowego szalunku listwowaniem i arkadkowaniem. Zdobnictwo wciskało się na powierzchnię każdego elementu architektonicznego. Wycinano różnego rodzaju koła, ćwierćkoła, krzyże, ornamenty roślinne. Szczególnie ozdobnie traktowano zewnętrzne gzymsy, zawsze o wydatnym, bogatym profilu, złożonym z wałków, ćwierćwałków, załamań. Gzymsy były umieszczane pod każdym okapem kopuł, wieżyczek, hełmów, dachów i zadaszeń. Wszystkie belki, słupy, balustrady, schody i drabinki, a nawet beki progowe były zdobione. Najczęściej je fazowano, nacinano tworząc ornamenty sznurowe. Bogactwo i różnorodność była wielka. Trudno znaleźć analogicznie potraktowane słupy w dwóch różnych budowlach. Dekoracyjność potęgowały nabijane kołki, wystające z lica ścian belki i miecze podtrzymujące słupy. Dekoracje gontów stanowiły nacięcia trójkątne, rombowe i trapezowe w formie rybiego ogona. Ozdobnie też wycinane były deskowe opaski i osłony okienne.

Dekoracja występowała również na nadprożach i węgłach portali, tym bardziej że do wnętrza cerkwi łemkowskiej prowadziło tylko jedno wejście od zachodu. Dekoracja portali była bądź wycinana, bądź malowana. Na nadprożu często umieszczano datę budowy cerkwi, nazwisko fundatora i patrona.

KRZYŻE

Oddzielna wzmianka należy się żelaznym, kutym krzyżom, wieńczącym hełmy, pozorne wieżyczki sygnaturkowe oraz wolno stojące dzwonnice i bramki wejściowe na cmentarze cerkiewne. Każdy krzyż ma odmienny, sobie tylko właściwy rysunek, dźwiga bogactwo ozdób.

 

Cerkiew łemkowska "czysta stylowo"

  • konstrukcja zrębowa,
  • trójdzielna, utworzona z trzech czworobocznych, zbliżonych do kwadratu pomieszczeń: prezbiterium, nawy, babińca
  • nawa jest zawsze najwyższa;
  • nawa i prezbiterium przykryte są namiotowymi, skokowo łamanymi, również zrębowymi kopułami i dachami
  • dominantę stanowi wieża o pochyłych ścianach, zwieńczonych izbicą, której baniasty hełm z pozorną latarnią jest analogiczny do wieżyczkowatych zwieńczeń obu pozostałych pomieszczeń.

 

Cerkiew łemkowska typu północno-zachodniego

  • rzut trójdzielny, o poszczególnych członach czworobocznych, z których nawa jest najszersza.
  • zróżnicowana wysokość poszczególnych członów, z których zrąb nawy jest najwyższy
  • wieża izbicowa (lub z pozorną izbicą ), o ścianach pochyłych, obejmujących od zachodu babiniec, z zachatą wokół wieży i wschodniej części babińca
  • namiotowe dachy, czteropołaciowe, uskokowo łamane, o jednakowych odstępach między poszczególnymi załamaniami
  • hełmy wież oraz zwieńczenia nawy i prezbiterium baniaste z pozornymi latarniami

Przykłady: Powroźnik, Owczary, Kwiatoń, Pętna, Tylicz

 

Cerkiew łemkowska typu północno-wschodniego

  • bryła cerkwi bezwieżowa, natomiast wolno stojąca dzwonnica zlokalizowana jest na osi podłużnej cerkwi w pewnej od niej odległości
  • rzut trójdzielny
  • wysokość zrębu wszystkich trzech części składowych jednakowa
  • prezbiterium, nawę i babiniec ( niekiedy tylko prezbiterium i nawę ) kryją niskie ośmiopolowe kopuły, które schowane są pod wspólnym, jednokalenicowym i wielopołaciowym dachem
  • poszczególne części cerkwi ( z pominięciem przedsionka ) wieńczą okazałe baniaste pozorne wieżyczki sygnaturkowe
  • z zewnątrz cerkiew opasają dwa identyczne gzymsy: podokapowy i nadokienny
  • wolno stojące dzwonnice są konstrukcji słupowo- ramowej, bezizbicowej, o ścianach pochyłych, podzielonych zadaszonymi gzymsami na trzy kondygnacje, zwieńczone hełmami zbliżonymi lub identycznymi w kształtach do pozornych wieżyczek sygnaturkowych znajdujących się nad cerkwią

Przykłady: Komańcza, Rzepedź, Turzańsk, Kulaszne.

 

Cerkiew bojkowska:

  • trójdzielność cerkwi
  • poszczególne części o zbliżonej wielkości
  • cztero- lub ośmioboczne wieżowe kopuły wielokrotnie łamane
  • wieża bez izbicy
  • okapy na budowli
  • konstrukcja bezwieżowa, rzadko z wieżą na babińcu

Przykłady: Smolnik nad Sanem

 

Bibliografia

  1. Łemkowska drewniana architektura cerkiewna. Ryszard.Brykowski
  2. Projektowanie architektoniczne i budownictwo regionalne. W. Bogusz
  3. Typy i formy w polskiej architekturze drewnianej. Wiktor Zin
  4. Bieszczady. Przewodnik. Oficyna wydawnicza "Rewasz"

 

Cerkiew pw. św. Dymitra z 1732 roku, obecnie nieużywana. Konserwowana w latach 1958-61.

Murowana cerkiew obronna pw. św. Onufrego z XV lub XVI wieku (przed rokiem 1506 lub 1514). Zbudowana na planie podłużnym powstawała etapami. Najstarsza część to krótkie prezbiterium zwieńczone gotyckim szczytem z przełomu XIV/XV wieku. Obecnie filia Muzeum Narodowego z Przemyśla.